द्वन्द्व समासः - the dvandva compound

द्वन्द्व समासः

Introduction:

For a general introduction to समासाः (compounds), please refer here: http://learn-sanskrit-through-ramayanam.blogspot.com/2013/07/compound-word.html

चकार  बहुलो द्वन्द्वः - In this samAsa, there is usage of many च s.

The description of dvandva samAsa as given below has been extracted from Shabdamanjarii published by R. S. Vadyar and Sons, Kalpathi, Palaghat - 678 003, Kerala, Edition 2004.

यस्मिन् समासे प्राधान्यम् उभयोः स्यात्पदार्थयोः |

स हि द्वन्द्वो द्विधा ज्ञेयः बुधैरीति विनिश्चितः ||

इतरेतरयोगाख्यः समाहाराह्वयस्तथा |

द्वाभ्यां पादाभ्यां बहुभिरुभौ चेति चतुर्विधः ||

द्विपदेतरेतरयोगद्वन्द्वः

ययोर्बलेन समेतौ निहतौ कंसरावणौ।
सूर्याचन्द्रमसोर्वंश्यौ रामकृष्णावहं भजे॥
कंसश्च रावणश्च = कंसरावणौ । सूर्यश्च चन्द्रमाश्च = सूर्याचन्द्रमसौ । रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ ।

बहुपदेतरेतरयोगद्वन्द्वः

वापीकूपतटाकानां महतां स्थापनादपि ।
धर्मार्थकाममोक्षाः सिद्ध्यन्त्यत्र न संशयः ॥
वापी च कूपश्च तटाकश्च = वापीकूपतटाकाः ।
धर्मश्च कामश्च मोक्षश्च = धर्मार्थकाममोक्षाः ।

द्विपदसमाहारद्वन्द्वः

शीतोष्णं सुखदुःखं वा सहन् यो वर्तते सदा ।
नियम्य वाक्त्वचं सम्यक् स हि य्Oगीति कथ्यते ॥
शीतं च उष्णं च तयोः समाहारः = शीतोष्णम् ।
सुखं च दुःखं च तयोः समाहारः = सुखदुःखम् ।
वाक् च त्वक् च तयोः समाहारः = वाक्त्वचम् ।

बहुपदसमाहारद्वन्द्वः

ढक्कामृदङ्गपटहं यस्य दध्वान मन्दिरे ।
अश्वहस्तिरथं चास्तु भावुकं तस्य भूभृतः ॥
ढक्का च मृदङ्गश्च पटहश्च तेषां समाहारः = ढक्कामृदङ्गपटहं ।
अश्वश्च हस्ती च रथश्च तेषां समाहारः = अश्वहस्तिरथं ।

Examples:

तपश्च स्वाध्ययश्च तपःस्वाध्यायौ (1.1.1)

समासः - compound word

समासः

Samaasa is a compound word. Sanskrit has this unique ability to combine words in a way such that they carry the meaning of sentences. Long compounded words are rare in Ramayanam, but are quite replete in prose-works, with words at times running the length of a few pages!

In scholarly Sanskrit, economy of syllables is always sought after. There is a joke (not completely related, but relevant here) that if a person composing a Sutra is able to cut down a syllable without compromising the meaning, he is as happy as though a boy were born to him. It is the endeavour of writers to convey what they want with the minimum use of syllables as possible. Any work written that way is deemed quite scholarly.

The "sentence" explaining to the compound is called as the "vigraha vaakya" (break-down of a compound word in the form of a sentence).

The following are the types of Samaasas encountered in Sanskrit:

1. तत्पुरुष
2. बहुव्रीहि
3. कर्मधारय
4. द्वन्द्व
5. द्विगु
6. अव्ययीभाव

Samaasa also at times gives rise to ambiguity about the actual intent of the author, these issues will be discussed later.